Đề xuất chọn môn thứ ba thi vào lớp 10 theo hướng đánh giá năng lực

• Khoa học tự nhiên: Vật lý, Hóa học, Sinh học.
• Khoa học xã hội: Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân.
• Công nghệ và năng lực số: Công nghệ, Tin học, xử lý dữ liệu, hiểu biết cơ bản về AI và an toàn trên môi trường số.
• Ngoại ngữ: Khả năng sử dụng ngoại ngữ phù hợp với yêu cầu đầu ra THCS.
• Kiến thức đời sống: Sức khỏe, môi trường, tài chính cá nhân, pháp luật và các vấn đề thiết yếu đối với học sinh.

Điểm quan trọng là không nên biến bài thi này thành việc cộng dồn hàng loạt môn học.

Thay vào đó, đề thi có thể xây dựng từ các tình huống thực tế, trong đó một câu hỏi hoặc một nhóm câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực.

Chẳng hạn, với một tình huống liên quan đến việc sử dụng điện mặt trời trong gia đình, học sinh có thể phải đọc bảng số liệu, thực hiện phép tính, giải thích hiện tượng, đánh giá tác động môi trường và phân tích hiệu quả sử dụng. Khi đó, kiến thức được kiểm tra không còn tách biệt hoàn toàn theo từng môn mà hướng tới khả năng vận dụng tổng hợp.

6. Muốn giảm học thêm, luyện thi, đề thi phải bám sát chương trình

Việc thay đổi số lượng hoặc cấu trúc bài thi sẽ khó đạt hiệu quả nếu đề thi vẫn quá khó, quá rộng hoặc xuất hiện nhiều dạng bài mang tính mẹo.

Muốn giảm áp lực luyện thi, nguyên tắc quan trọng là đề thi phải đánh giá những kiến thức và năng lực học sinh được yêu cầu hình thành trong chương trình THCS, thay vì tạo ra một "chương trình luyện thi" riêng.

Với Toán, trọng tâm nên là khả năng tư duy và vận dụng kiến thức, hạn chế những câu hỏi thiên về mẹo hoặc kỹ thuật đặc biệt.

Với Ngữ văn, cần chú trọng đọc hiểu, tư duy, khả năng phân tích và diễn đạt thay vì phụ thuộc vào việc học thuộc văn mẫu.

Với bài đánh giá tổng hợp, nội dung nên tập trung vào kiến thức cốt lõi và khả năng vận dụng trong những tình huống gần gũi với đời sống.

Khi đề thi không tạo ra quá nhiều "bí quyết luyện thi", học sinh sẽ có thêm động lực học theo chương trình chính khóa thay vì phụ thuộc vào luyện thi.

7. Cần thay đổi cả cách đánh giá chất lượng trường THCS

Đổi mới tuyển sinh lớp 10 cũng cần đi cùng với đổi mới cách đánh giá chất lượng giáo dục của các trường THCS.

Nếu thành tích của một trường chủ yếu được nhìn qua tỷ lệ học sinh đỗ THPT, điểm trung bình Toán, Ngữ văn hoặc thứ hạng tuyển sinh, các trường sẽ khó tránh khỏi việc ưu tiên nguồn lực cho những yếu tố này.

Do đó, chất lượng một trường THCS nên được đánh giá trên nhiều phương diện hơn, chẳng hạn như:

• Kết quả tuyển sinh;
• Mức độ đạt chuẩn kiến thức phổ thông;
• Sự tiến bộ của học sinh;
• Năng lực khoa học và xã hội;
• Năng lực công nghệ, kỹ năng số;
• Ngoại ngữ;
• Giáo dục thể chất, nghệ thuật;
• Môi trường giáo dục;
• Sự phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

Điểm số Toán và Ngữ văn có thể là một chỉ báo quan trọng, nhưng không nên được xem là thước đo duy nhất phản ánh chất lượng của một trường THCS.

8. Điều quan trọng không chỉ là thêm một bài thi

Giá trị của việc đổi mới phương án tuyển sinh không nằm đơn thuần ở việc học sinh thi hai hay ba môn, mà nằm ở thông điệp mà kỳ thi gửi tới người học.

Nếu thông điệp hiện tại là "muốn vào THPT thì phải tập trung vào Toán và Ngữ văn", học sinh sẽ có xu hướng dành phần lớn thời gian cho hai môn này.

Nếu thông điệp được mở rộng thành "muốn vào THPT cần có năng lực Toán, Ngữ văn tốt và nền tảng kiến thức về khoa học, xã hội, công nghệ và đời sống", cách học chắc chắn sẽ có sự thay đổi.

Khi học sinh thay đổi cách học, giáo viên cũng phải thay đổi cách dạy. Khi cách dạy thay đổi, nhà trường sẽ có động lực điều chỉnh việc tổ chức và phân bổ nguồn lực.

Đó chính là tác động lâu dài của cơ chế đánh giá đối với giáo dục.

9. Từ "thi gì, học nấy" đến "xã hội cần gì, đánh giá điều đó"

Một nguyên tắc có thể được đặt ra khi đổi mới tuyển sinh lớp 10 là: Những năng lực xã hội cần ở học sinh sau THCS cần được phản ánh phù hợp trong chuẩn đầu ra và cơ chế đánh giá.

Nếu giáo dục phổ thông hướng tới việc hình thành những học sinh có kiến thức nền tảng, biết tư duy, hiểu khoa học, có kiến thức xã hội, sử dụng được công nghệ và có năng lực thích ứng với cuộc sống, thì phương thức tuyển sinh cũng cần phản ánh những mục tiêu đó.

Vì vậy, đổi mới thi vào lớp 10 không nên chỉ xoay quanh câu hỏi thi hai môn hay ba môn, tự luận hay trắc nghiệm. Câu hỏi quan trọng hơn là: Sau khi hoàn thành THCS, một học sinh cần có những kiến thức và năng lực nào?

Nếu câu trả lời là một nền tảng phổ thông tương đối toàn diện, thì những kiến thức và năng lực ấy cần được đưa vào chuẩn đánh giá một cách hợp lý.

Một phương án đáng được nghiên cứu là:

Tuyển sinh lớp 10 = Toán + Ngữ văn + Bài đánh giá kiến thức và năng lực phổ thông.

Trong đó, Toán và Ngữ văn tiếp tục đảm nhiệm vai trò tuyển chọn, còn bài đánh giá tổng hợp giúp xác nhận nền tảng kiến thức ở các lĩnh vực thiết yếu.

Nếu được thiết kế khoa học, phương án này có thể góp phần chuyển trọng tâm từ "học để vượt qua kỳ thi" sang "học để hình thành kiến thức, năng lực và chuẩn bị cho cuộc sống".